50 lat temu Viking 1 znalazł coś na Marsie. Do dziś nie wiemy co

Dokładnie 50 lat temu, 20 lipca 1976 roku, amerykańska sonda Viking 1 osiadła na powierzchni Marsa. Była to pierwsza w historii udana miękka misja na Czerwoną Planetę, poprzedzona kilkoma nieudanymi próbami Związku Radzieckiego. Lądownik miał odpowiedzieć na największe pytanie: czy istnieje tam życie? Zamiast jednoznacznej odpowiedzi przyniósł jednak coś, co do dziś dzieli naukowców.

Misja, która wyprzedziła amerykańskie święto

→ Czytaj też: Czy NASA znalazła już życie na Marsie? Naukowcy: byliśmy zbyt ostrożni

Jak przypomina portal heise.de, NASA celowała w 4 lipca 1976 roku – datę 200. rocznicy amerykańskiej Deklaracji Niepodległości. Wtedy jednak nie udało się znaleźć odpowiedniego miejsca do lądowania. Viking 1 wylądował ostatecznie 16 dni później, w Chryse Planitia, depresji na północnej półkuli Marsa. Misja była triumfem inżynierii – po raz pierwszy człowiek umieścił w pełni działające laboratorium biologiczne na innej planecie.

W latach 70. niewiele wiedzieliśmy o warunkach na powierzchni Marsa. Spodziewano się znaleźć pustynię pokrytą regolitem – czyli skruszoną, martwą skałą. Tymczasem kamery Vikinga pokazały surowy, ale dynamiczny krajobraz: wydmy, skały i czerwonawe niebo. „Viking 1 dostarczył pierwszych szczegółowych zdjęć powierzchni Marsa” – pisze w swoim artykule z okazji 50-lecia landera portal Space.com.

Eksperyment, który wstrząsnął światem nauki

→ Czytaj też: Sonda Juno zmierzyła podpowierzchniową temperaturę Io. Dlaczego to zaskakuje naukowców?

Na pokładzie znajdowały się trzy eksperymenty biologiczne. Jeden z nich, Labeled Release, dał wynik pozytywny: po dodaniu do próbki marsjańskiej gleby pożywki znakowanej radioaktywnie, wyczuwalne czujniki zarejestrowały wydzielanie gazu. To wyglądało jak oddychanie mikroorganizmów. Jednak pozostałe testy nie potwierdziły życia. Naukowcy uznali wtedy, że chodzi o reakcję chemiczną – być może silnie utleniającą się glebę. „Wyniki były tak kontrowersyjne, że do dziś trwa debata” – czytamy w materiale golem.de.

I rzeczywiście, dyskusja nie ucichła. W 2012 roku zespół naukowców ponownie przeanalizował dane z Labeled Release i stwierdził, że wzór wydzielania gazu pasuje do aktywności biologicznej, a nie chemicznej. Z kolei w 2024 roku badacze z NASA znaleźli w tych samych danych dowody na obecność związków organicznych – budulca życia. „Pięćdziesiąt lat po lądowaniu nadal nie mamy ostatecznej odpowiedzi” – podsumowuje Space.com.

Dlaczego to wciąż ważne dla dzisiejszych misji?

Spór o Vikinga 1 nie jest tylko akademicki. Wiedza o tym, jak szukać śladów życia na Marsie, wpływa na plany misji Mars Sample Return, która ma przywieźć próbki marsjańskiej gleby na Ziemię. Jeśli w 1976 roku przeoczono życie, bo zastosowano nieodpowiednie testy, trzeba dziś przygotować lepsze narzędzia. „Viking 1 nauczył nas pokory. Pokazał, że to, co wygląda jak życie, może być chemią. Ale też to, co wygląda jak chemia, może być życiem” – czytamy na łamach golem.de.

Co więcej, odkrycie związków organicznych w danych Vikinga oznacza, że Mars mógł być zamieszkiwany przez mikroorganizmy, gdy sonda tam lądowała problemy nie leżały w sprzęcie, ale w naszej interpretacji. Dzisiejsze łaziki NASA – Perseverance i Curiosity – są wyposażone w o wiele czulsze instrumenty, ale bez kontekstu historycznego trudno byłoby zrozumieć ich własne wyniki.

Wniosek dla czytelnika: czego nas to uczy?

Historia Vikinga 1 to nie tylko ciekawostka z podręcznika. To ostrzeżenie, jak łatwo błędnie zinterpretować dane naukowe – zwłaszcza gdy szukamy odpowiedzi na wielkie pytania. Dla przeciętnego człowieka oznacza to, że żaden eksperyment, nawet z pozoru jednoznaczny, nie daje stuprocentowej pewności. Zanim uwierzycie w nagłówek „naukowcy potwierdzili istnienie życia na Marsie” – przypomnijcie sobie Vikinga 1. Pół wieku później wciąż nie wiemy, co tak naprawdę znalazł. A przecież te lądowanie miało być tym, które zamknie dyskusję.