Czy świadomość zaczęła się od głodu i pożądania? Nowa hipoteza neuronauki

Co sprawia, że głód czy pożądanie seksualne są nie tylko sygnałami biologicznymi, ale wręcz przeżywanymi stanami? Dlaczego ewolucja, zamiast działać po omacku, wyposażyła nas w subiektywne odczucia, które potrafią zdominować całą uwagę? Według najnowszych hipotez odpowiedź może kryć się u samych źródeł powstania świadomości.

Głód jako pierwsze „ja”

→ Czytaj też: Bursztyn sprzed 400 milionów lat znaleziony w Chinach. Co to oznacza dla nauki?

Każdy organizm – od pojedynczej komórki po człowieka – musi zdobywać energię i utrzymać swoją strukturę na tyle długo, by się rozmnożyć. Komórki wykształciły skomplikowane mechanizmy wyczuwania składników odżywczych na długo przed powstaniem układu nerwowego. Dopiero wraz z pojawieniem się mózgu – przynajmniej u ludzi – te starożytne biologiczne priorytety zyskały nowy wymiar. Organizmy nie tylko regulują swój stan wewnętrzny, ale także go doświadczają.

Głód to nie tylko niski poziom energii. Czuje się go jako coś. Jak pisze w artykule dla Psychology Today dr Hamid Zand z Uniwersytetu Nauk Medycznych w Szirazie: „uczucie pustego, burczącego żołądka jest napędzane przez grelinę, główny hormon głodu”. Grelina aktywuje neurony w podwzgórzu, generując świadome, często natrętne pragnienie poszukiwania jedzenia. Po posiłku szlak sygnałów sytości – rozciągnięcie żołądka, hormony peptydowe, insulina i leptyna – wyłącza obwody głodu. Rezultatem jest subiektywne uczucie pełności i zadowolenia. Te świadome doświadczenia pomagają utrzymać bilans energetyczny, ale – jak zauważa Zand – mogą być modyfikowane przez stres, bodźce środowiskowe czy silnie przetworzoną żywność. Co więcej, mózg jako organ predykcyjny generuje oczekiwania wobec przyszłego zapotrzebowania na energię – dlatego czujemy głód o zwykłej porze posiłku, nawet jeśli organizm nie potrzebuje akurat kalorii.

Pożądanie – świadoma reprezentacja potrzeb reprodukcyjnych

→ Czytaj też: Dziecko tańczy, zanim nauczy się chodzić. Mózg przetwarza muzykę już w 3. miesiącu życia

Analogiczny mechanizm działa w przypadku seksualności. Jeśli głód i sytość są świadomą reprezentacją potrzeb energetycznych, to pożądanie seksualne i satysfakcja są świadomymi reprezentacjami priorytetów reprodukcyjnych. Popęd seksualny powstaje z integracji sygnałów hormonalnych (testosteron, estrogen, oksytocyna, dopamina), bodźców zmysłowych, wspomnień i kontekstu społecznego w obwodach neuronalnych obejmujących podwzgórze, układ limbiczny i szlaki nagrody.

Te procesy fizjologiczne są doświadczane subiektywnie jako pragnienie, atrakcja, oczekiwanie i satysfakcja. „Zarówno w przypadku głodu, jak i reprodukcji, homeostatyczne lub ewolucyjne wymagania są przekształcane w subiektywne doświadczenia motywujące zachowanie” – podkreśla Zand. To właśnie ta transformacja czyni, że nie tylko reagujemy na bodźce, ale je odczuwamy.

Świadomość jako ewolucyjna innowacja

Pojedyncze komórki regulują składniki odżywcze i rozmnażanie bez świadomości. Jednak u organizmów z układem nerwowym tym biologicznym imperatywom towarzyszą subiektywne doświadczenia. Zdaniem Zanda świadomość nie jest przypadkowym produktem ubocznym złożonych mózgów, lecz ewolucyjną innowacją, która przekształciła biologiczne konieczności w doświadczane motywacje.

Hipoteza ta nabiera mocy, gdy przyjrzymy się wzajemnym powiązaniom między głodem a popędem płciowym. Badania pokazują, że post i restrykcja kaloryczna obniżają poziom hormonów płciowych, zmniejszając pożądanie. Przewlekły deficyt energetyczny hamuje libido. Niski poziom leptyny – hormonu sytości – lub stany takie jak jadłowstręt psychiczny wiążą się często z osłabieniem zainteresowania seksem. Z drugiej strony sytość i dobrostan energetyczny mogą sprzyjać podejmowaniu aktywności reprodukcyjnej. Ta dwukierunkowa zależność wskazuje, że nasze najbardziej podstawowe odczucia – głód, pragnienie, pożądanie – są ze sobą głęboko splecione na poziomie komórkowym, hormonalnym i neuronalnym. Świadomość mogła powstać właśnie po to, by te sygnały integrować i nadawać im priorytet.

Nowe pytania dla neuronauki

Jeśli koncepcja Zanda jest słuszna, otwiera to fascynujące pole badawcze: czy inne podstawowe instynkty – strach, gniew, macierzyńska opieka – również wyłoniły się jako subiektywne doświadczenia z tych samych ewolucyjnych korzeni? I czy w leczeniu zaburzeń nastroju czy uzależnień nie powinniśmy patrzeć na nie jak na zaburzenia w systemie „doświadczania biologicznych potrzeb”? Na razie pozostaje to hipotezą. Skłania jednak do zastanowienia: może nasze „ja” zrodziło się nie z myślenia, a z pragnienia i głodu.