Eksperymentalny lek celuje w białko TDP-43. Czy spowolni SLA?

SLA, czyli stwardnienie zanikowe boczne, stopniowo odbiera możliwość poruszania się, mówienia i oddychania. Nie ma na nią skutecznego lekarstwa – ale właśnie pojawił się promyk nadziei. Eksperymentalny lek o nazwie XL20, opisany na łamach Nature Aging, celuje w białko odpowiedzialne za niszczenie neuronów ruchowych i może spowolnić postęp tej śmiertelnej choroby.

Jak SLA niszczy układ nerwowy?

→ Czytaj też: Alzheimer: analiza snu z AI wykryje chorobę na lata przed objawami. Jak to działa?

SLA atakuje neurony ruchowe – komórki nerwowe w korze mózgowej i rdzeniu kręgowym, które odpowiadają za kontrolę ruchów. Pierwsze objawy to osłabienie kończyn, trudności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów, częste potknięcia i bolesne skurcze mięśni. Z czasem pacjenci tracą samodzielność, pojawiają się problemy z mową, połykaniem i oddychaniem. Choroba postępuje nieubłaganie, a obecne terapie dają jedynie skromne wsparcie. Szacuje się, że w Europie SLA dotyka około 2 osób na 100 tys. rocznie, a w 90–95% przypadków nie ma podłoża dziedzicznego.

TDP-43 – białkowy winowajca

→ Czytaj też: Trauma wzmacnia OCD. Neurologia tłumaczy, dlaczego natrętne myśli wydają się tak realne

Wspólnym mianownikiem niemal wszystkich przypadków SLA jest nieprawidłowe gromadzenie się białka TDP-43. Zazwyczaj znajduje się ono wewnątrz neuronów i jest niezbędne do ich prawidłowego funkcjonowania. Jednak w warunkach stresu komórkowego białko to zaczyna się zlepiać w toksyczne agregaty, które gromadzą się poza komórkami i prowadzą do ich śmierci. Naukowcy z Uniwersytetu Arizony postanowili sprawdzić, czy można zablokować jedynie tę część białka, która odpowiada za szkodliwe agregacje, nie zakłócając jego normalnych funkcji.

„Usunięcie tej części białka u myszy z SLA zmniejszyło śmierć komórek spowodowaną jego agregacjami, pozostawiając jednak nienaruszone pozostałe funkcje.”

Lek, który omija barierę

Kluczowe odkrycie polegało na zidentyfikowaniu specyficznego regionu w białku TDP-43, w którym skupia się wiele mutacji związanych z SLA. Naukowcy opracowali eksperymentalny związek o nazwie XL20, który przyłącza się właśnie do tego fragmentu i zapobiega tworzeniu toksycznych złogów. Co więcej, lek pokonuje barierę krew–mózg – naturalną ochronę, która zwykle uniemożliwia większości substancji przedostanie się do mózgu z krwiobiegu.

W testach na myszach z odpowiednikiem SLA preparat XL20 chronił neurony ruchowe, zmniejszał osłabienie mięśni i wydłużał medianę przeżycia zwierząt o około tydzień – co u gryzoni stanowi znaczący postęp. Badania na ludzkich neuronach ruchowych hodowanych w laboratorium także potwierdziły, że lek blokuje podobne uszkodzenia komórek.

Szansa nie tylko dla SLA

Autorzy badania podkreślają, że XL20 jest obiecującym kandydatem do przyszłych badań klinicznych. Im wcześniej zostanie podany, tym większe szanse na spowolnienie choroby – choć wczesna diagnoza SLA pozostaje ogromnym wyzwaniem. Co istotne, białko TDP-43 odgrywa także rolę w innych chorobach neurodegeneracyjnych, między innymi w tzw. encefalopatii LATE, która dotyka co trzecią osobę po 80. roku życia i postępuje wolniej niż choroba Alzheimera. Jeśli strategia blokowania toksycznych fragmentów TDP-43 okaże się skuteczna, może znaleźć zastosowanie również w leczeniu tych schorzeń. Choć droga od eksperymentów na myszach do aptek jest długa, to odkrycie daje realną nadzieję na spowolnienie jednej z najbardziej bezlitosnych chorób układu nerwowego.