Kiedy pełnia Księżyca? Sprawdzamy daty i wyjaśniamy mechanizm
Kiedy wypada pełnia Księżyca? Odpowiedź zależy od miesiąca, ale zawsze chodzi o moment opozycji Słońca i Księżyca. Sprawdź, jak często występuje i dlaczego czasem zdarzają się dwie pełnie w miesiącu.
Spis treści
Pełnia Księżyca to faza, w której cała tarcza zwrócona ku Ziemi jest oświetlona przez Słońce. Fot. Namwon030, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Pełnia Księżyca występuje w momencie, gdy Księżyc znajduje się w opozycji do Słońca, czyli po przeciwnej stronie Ziemi niż nasza dzienna gwiazda. Dokładniej mówiąc, ma to miejsce, gdy długości ekliptyczne Słońca i Księżyca różnią się o 180 stopni.
Zazwyczaj w jednym miesiącu kalendarzowym występuje jedna pełnia. Zdarzają się jednak wyjątki - czasem w lutym nie ma jej wcale, a innym razem w ciągu jednego miesiąca możemy obserwować dwie pełnie.
Jak często występuje pełnia Księżyca?
→ Czytaj też: Brązowe karły są „trochę gotyckie”. Teleskop NASA zajrzał w ich samotną ciemność
Odstęp między dwiema kolejnymi takimi samymi fazami Księżyca, na przykład między jedną pełnią a drugą, wynosi około 29,5 doby. Ten okres nazywamy miesiącem synodycznym. To właśnie z niego wynika długość naszych miesięcy kalendarzowych, choć nie pokrywają się one idealnie.
Miesiąc synodyczny różni się od miesiąca gwiazdowego, czyli syderycznego. Ten drugi to rzeczywisty czas obiegu Księżyca wokół Ziemi. Różnica wynika z ruchu Ziemi wokół Słońca - w czasie, gdy Księżyc okrąża naszą planetę, Ziemia przesuwa się na orbicie, więc Księżyc potrzebuje dodatkowych dwóch dni, by znaleźć się w tej samej pozycji względem Słońca.
W praktyce oznacza to, że pełnia przesuwa się co miesiąc o około 11 dni w kalendarzu. Jeśli w styczniu wypada na początku miesiąca, w lutym może pojawić się pod koniec, a w marcu znów przesunie się do przodu.
Dlaczego czasem w miesiącu są dwie pełnie?
→ Czytaj też: Kosmiczne działo wycelowane w Ziemię. Astronomowie ogłaszają pierwszy mikroblazar w naszej galaktyce
Zjawisko dwóch pełni w jednym miesiącu kalendarzowym jest stosunkowo częste - zdarza się raz na około 2,7 roku. Druga pełnia w miesiącu nosi wtedy nazwę pełni Niebieskiego Księżyca. Nazwa ta nie ma nic wspólnego z kolorem naszego satelity, a jedynie z rzadkością zjawiska.
Do sytuacji takiej dochodzi, ponieważ miesiąc synodyczny jest krótszy od większości miesięcy kalendarzowych. Pełnia, która wypada pierwszego lub drugiego dnia miesiąca, zdąży powtórzyć się jeszcze przed jego końcem. Stąd właśnie bierze się Niebieski Księżyc - to po prostu kalendarzowa ciekawostka, a nie astronomiczna anomalia.
Czy zdarza się miesiąc bez pełni?
Tak, choć jest to rzadszy przypadek. Czasami w lutym nie występuje żadna pełnia. Ostatnio taka sytuacja miała miejsce w 1999 i 2018 roku. Luty jest jedynym miesiącem, w którym może do tego dojść, ponieważ jest krótszy niż miesiąc synodyczny.
Jeśli pełnia wypadnie pod koniec stycznia, kolejna może przesunąć się aż na początek marca. Wówczas w całym lutym nie obserwujemy ani jednej pełni. To zjawisko występuje znacznie rzadziej niż Niebieski Księżyc, ale wynika z tego samego mechanizmu - niedopasowania kalendarza do cyklu księżycowego.
Co dokładnie dzieje się podczas pełni?
Podczas pełni półkula Księżyca skierowana w stronę Ziemi osiąga maksimum oświetlenia. Obejmuje ono ją prawie w całości, a tarcza Księżyca jest widoczna w przybliżeniu jako koło. Jednocześnie przeciwna półkula, niewidoczna z Ziemi, pozostaje całkowicie nieoświetlona.
Księżyc w pełni znajduje się w kulminacji górnej, czyli góruje, około północy. W kulminacji dolnej, czyli dołuje, w południe. To przeciwnie niż w nowiu, gdy Księżyc góruje w południe, a dołuje o północy. Położenie Księżyca na sferze niebieskiej jest wówczas w przybliżeniu przeciwległe do położenia Słońca.
Warto też wspomnieć o jasności. Choć Księżyc w pełni jest od 300 do 500 tysięcy razy ciemniejszy od Słońca, jego blask i tak skutecznie utrudnia prowadzenie obserwacji astronomicznych. Rozświetlone niebo przeszkadza w dostrzeganiu słabszych obiektów, dlatego astronomowie często planują swoje badania na noce bezksiężycowe.
Kiedy można zaobserwować zaćmienie Księżyca?
Jedynie w czasie pełni możliwe jest wystąpienie zaćmienia Księżyca. Dochodzi do niego, gdy Ziemia znajdzie się dokładnie między Słońcem a Księżycem, rzucając cień na powierzchnię satelity. Nie przy każdej pełni do tego dochodzi, ponieważ orbita Księżyca jest nachylona względem płaszczyzny orbity Ziemi.
Fazą przeciwną do pełni jest nów, gdy Księżyc znajduje się w koniunkcji ze Słońcem. Wówczas obszar zwrócony do Ziemi nie jest oświetlony i satelita staje się praktycznie niewidoczny. To właśnie podczas nowiu mogą wystąpić zaćmienia Słońca.
Jak rozpoznać fazę Księżyca na niebie?
Obserwator na półkuli północnej Ziemi może posłużyć się prostą mnemotechniką. Jeśli Księżyc ma kształt litery D, oznacza to, że się Dopełnia, Dobiera, robi się Duży - czyli dąży do pełni. Jeśli przypomina literę C, to znaczy, że się Cofa, Cienieje, Ciemnieje - jest już po pełni.
Na półkuli południowej sytuacja jest odwrotna. Tam Księżyc w kształcie litery C dąży do pełni, a w kształcie litery D - zmniejsza się. Można to zapamiętać, korzystając z angielskich określeń: becomes Complete (staje się pełny) i becomes Dark (staje się ciemny).
Klasyczny sposób zapamiętywania tej zasady oparto w języku łacińskim na sformułowaniu „Luna mendax”, czyli „księżyc kłamca”. Słowo Crescit oznacza „rośnie, zwiększa się”, a Decrescit - „maleje, zmniejsza się”. Kształt pierwszej litery tych słów jest odwrotny niż obserwowany kształt Księżyca, stąd właśnie wzięło się określenie „kłamca”.
Jak długo trwa przybywanie i ubywanie Księżyca?
Księżyc przybywający to czas od nowiu po pełnię. Trwa on 14 i trzy czwarte doby. W tym okresie obserwator widzi coraz większą część tarczy - od całkowitej niewidoczności w nowiu, przez pierwszą kwadrę, gdy widać całą zachodnią połowę tarczy, aż po pełnię, gdy widoczna jest cała tarcza.
Księżyc ubywający to czas od pełni do nowiu, również trwający 14 i trzy czwarte doby. W tym okresie obserwator widzi coraz mniejszą część tarczy - od pełni, przez ostatnią kwadrę, gdy widać całą wschodnią połowę, aż do nowiu, gdy Księżyc znów staje się niewidoczny.
Pierwsze poprawne wyjaśnienie faz Księżyca pochodzi od greckiego filozofa Anaksagorasa. To on jako pierwszy udokumentował, że fazy są rezultatem oglądania oświetlonej połowy Księżyca pod różnymi kątami, spowodowanymi różnymi położeniami Słońca, Ziemi i Księżyca względem siebie.
Skąd to wiemy
Tekst powstał na podstawie materiałów źródłowych, do których odsyłamy poniżej. Jeśli znajdziesz w nim błąd, napisz na admin@noktus.pl - poprawiamy szybko i otwarcie.
