Lasery zamiast rozpuszczalników. Tak Watykan ratuje 500-letnie freski Rafaela
Loggia Rafaela w rezydencji papieża niszczała przez pięć wieków. Konserwatorzy sięgnęli po wiązkę światła, bo farby są rozpuszczalne w wodzie i każdy chemiczny środek by je zniszczył.
Dlaczego do czyszczenia bezcennych renesansowych fresków konserwatorzy używają lasera, a nie pędzla i rozpuszczalnika? Bo każda kropla chemii rozpuściłaby dzieło, które właśnie próbują uratować.
Korytarz, który niszczał pięć wieków
→ Czytaj też: Drony i lasery na tropie wulkanów. Nowa metoda pomiaru groźnych gazów
Loggia Rafaela to liczący około 60 metrów korytarz na drugim piętrze Pałacu Apostolskiego — oficjalnej rezydencji papieża. Jego ściany pokrywają barwne freski o tematyce biblijnej, zaprojektowane przez Rafaela, jednego z czołowych artystów i architektów dojrzałego renesansu, urodzonego w Urbino w 1483 roku.
Sam mistrz stworzył projekty, ale wykonali je jego współpracownicy — Giulio Romano, Giovanni da Udine i Perin del Vaga — w latach 1517–1519. Korytarz o szerokości niespełna czterech metrów dzieli się na 13 przęseł, każde z około czterema scenami. Pierwsze dwanaście przedstawia Stary Testament, trzynaste — Nowy.
Jak relacjonuje magazyn Smithsonian, to pierwsza poważna restauracja tych fresków po pięciu wiekach zużycia. Projekt finansują World Monuments Fund oraz Stephen A. Schwarzman Foundation. Prace mają potrwać około pięciu lat i zaangażować ponad 20 specjalistów.
Jak okno zniszczyło arcydzieło
→ Czytaj też: Szkło by się spaliło. Sterują laserem za pomocą plazmy
Za znaczną część szkód odpowiada pozornie niewinna decyzja sprzed dwóch stuleci. Loggia z definicji jest otwartym korytarzem, z jedną stroną wychodzącą na dziedziniec. W 1813 roku rzeźbiarz Antonio Canova nakazał zamknięcie korytarza oknami.
Efekt? Powietrze przestało krążyć, a wilgoć została uwięziona w środku. Przez stulecia takie warunki stopniowo degradowały dzieło uczniów Rafaela.
Wcześniejsi konserwatorzy próbowali ratować łuszczącą się farbę, doklejając ją do ściany — i tylko pogorszyli sprawę. „Te kleje kurczą się i odrywają farbę”, tłumaczy Angela Cerreta, zastępczyni głównego konserwatora malarstwa w Muzeach Watykańskich. „Jeśli nie usuniesz tych klejów i warstw ochronnych, będą dalej zdzierać kolor”.
Dlaczego laser, a nie rozpuszczalnik
Problem techniczny jest prosty do opisania, ale trudny do rozwiązania. Farby na ścianach loggii są rozpuszczalne w wodzie. Tradycyjne metody czyszczenia, takie jak chemiczne rozpuszczalniki, jedynie pogłębiłyby zniszczenia.
Dlatego konserwatorzy przyjęli „metodę czyszczenia na sucho”, jak opisuje Paolo Violini, główny konserwator laboratorium restauracji malarstwa i drewna w Muzeach Watykańskich. W praktyce oznacza to czyszczenie fresków wiązką lasera, a następnie ich retusz. Wiązka usuwa zabrudzenia i stare warstwy ochronne, nie naruszając wrażliwego pigmentu pod spodem.
Restauracja obejmie też montaż specjalnych okien, które stworzą w korytarzu stabilny klimat. „Nowe okna są absolutnie niezbędne”, zaznacza Barbara Jatta, dyrektor Muzeów Watykańskich. „Jeśli nie zostaną stworzone właściwe warunki mikroklimatyczne w tej przestrzeni, restauracja nie ma sensu, bo te obszary i freski z pewnością znów uległyby zniszczeniu”.
Co dalej z dziełem Rafaela?
Loggia znajduje się w prywatnej rezydencji papieża, dlatego nie jest dostępna dla zwiedzających. Górne piętra Pałacu Apostolskiego zamieszkuje obecnie papież Leon XIV. Za pontyfikatu jego poprzednika, Franciszka, budynek stał pusty — papież wybrał watykański dom gościnny, tłumacząc, że pałacowe wnętrza są wprawdzie wielkie i przestronne, lecz odcięte od ludzi.
By więcej osób mogło docenić te dzieła, Stephen A. Schwarzman Foundation przeznaczy dodatkowe środki na cyfryzację obrazów loggii. Jatta nazywa korytarz miejscem, które przez pokolenia przyciągało duchownych, dyplomatów i artystów szukających inspiracji w sztuce antyku. Po pięciu latach pracy ponad dwudziestu specjalistów dzieło uczniów Rafaela ma odzyskać dawny blask.
