Ludzie podbili Ziemię 300 razy szybciej, niż pozwalała na to ewolucja. Jak to możliwe?

Jak to możliwe, że garstka afrykańskich naczelnych w ciągu niespełna 300 tysięcy lat opanowała wszystkie kontynenty – od pustyń po lodowe pustkowia – podczas gdy inne ssaki potrzebują na to dziesiątków milionów lat? Odpowiedź, jaką daje nowa analiza opublikowana w Proceedings of the National Academy of Sciences USA, jest zaskakująco prosta: kultura. I to nie metafora, ale konkretna, wymierna siła napędowa.

Ewolucja genetyczna jest za wolna

→ Czytaj też: Czemu naprawdę wymarli neandertalczycy? DNA ostatnich populacji obala popularną teorię

Charles Perreault, antropolog ewolucyjny z Arizona State University, postanowił sprawdzić, jak wiele „pracy ewolucyjnej” wykonaliśmy dzięki przekazywaniu wiedzy, a nie mutacjom DNA. Zestawił mapy zasięgu niemal 6 tysięcy gatunków ssaków i przeanalizował, jak ich rozprzestrzenienie geograficzne wiąże się z trzema wskaźnikami: wiekiem linii rodowej, liczbą gatunków w obrębie linii oraz zróżnicowaniem rozmiarów ciała. Na tej podstawie oszacował, ile „ewolucyjnego wysiłku” kosztuje ssaka zajęcie danego obszaru.

Wynik? Gdyby Homo sapiens był typowym ssakiem i polegał wyłącznie na powolnej ewolucji genetycznej, potrzebowałby 88 milionów lat, by osiągnąć obecny zasięg geograficzny. W tym czasie zdążyłby się rozpaść na około 2200 odrębnych gatunków. Tymczasem my – jeden gatunek – pokrywamy dziś tyle samo terenu, co wszystkie inne ssaki razem wzięte. Szare wilki, które zajmują drugie miejsce, mają zasięg o połowę mniejszy.

Kultura jako turbodoładowanie ewolucji

→ Czytaj też: Dialekt głębin: kaszaloty z Morza Śródziemnego mówią własnym językiem

Jak wytłumaczyć to tempo? Perreault wskazuje na ewolucję kulturową – proces, w którym narzędzia, zwyczaje i technologie rozprzestrzeniają się szybciej niż geny. „Możemy po prostu pominąć czekanie na mutację” – mówi Perreault w rozmowie z Scientific American. „Ciągły strumień lepszych narzędzi, mądrzejszych pomysłów i skuteczniejszych praktyk naprawdę przyspiesza tempo ewolucji”.

Innymi słowy, nie musieliśmy czekać, aż nasze ciała wykształcą grube futro, by przetrwać na Syberii – wystarczyło, że ktoś wymyślił ciepłe ubranie i umiejętność rozpalania ognia. Ta umiejętność, przekazana dalej, pozwoliła kolejnym pokoleniom zasiedlić miejsca, w których genetycznie wciąż jesteśmy istotami przystosowanymi do afrykańskiej sawanny.

Paradoks generalisty

Perreault zwraca uwagę na ciekawy paradoks. Z jednej strony jesteśmy ultrageneralistami – żyjemy wszędzie. Z drugiej strony, żaden pojedynczy człowiek nie jest w stanie przetrwać w każdym środowisku. „Busznienie z Kalahari nie przetrwa długo na Grenlandii, a Inuitom byłoby trudno w afrykańskiej sawannie” – zauważa badacz. To właśnie kultura, a nie geny, czyni nas gatunkiem globalnym. Każda lokalna grupa wypracowała własny zestaw rozwiązań – od igloo po szałasy z liści – które pozwalają jej funkcjonować w konkretnym ekosystemie.

Co na to inni naukowcy?

Alex Mesoudi, badacz ewolucji kulturowej z University of Exeter, który nie brał udziału w badaniu, przyznaje, że praca Perreaulta jest „ładną próbą skwantyfikowania czegoś, o czym często piszemy, ale nie podajemy konkretnych liczb”. Jednocześnie ostrzega, że „tajnym sosem” mogła być nie tylko kultura, ale też współpraca społeczna, język czy indywidualna inteligencja – lub kombinacja tych czynników. Niemniej jednak liczby mówią same za siebie: tempo naszego podboju planety jest 300 razy szybsze, niż przewiduje ewolucja genetyczna.

Co to oznacza dla przyszłości?

Jeśli kultura jest naszym najpotężniejszym narzędziem adaptacyjnym, to jej utrata – na przykład w wyniku katastrofy, która zerwałaby ciągłość przekazu wiedzy – mogłaby być dla nas śmiertelnym ciosem. Natomiast właśnie dzięki kulturze jesteśmy w stanie stawić czoła wyzwaniom, które pojawiają się szybciej, niż natura może na nie odpowiedzieć: zmianom klimatu, pandemiom czy eksploracji kosmosu. Bo jak pokazuje badanie Perreaulta, nie potrzebujemy milionów lat, by stać się gatunkiem kosmicznym – wystarczy kilka dobrych pomysłów i umiejętność ich przekazania dalej.