Najstarsze drzewo na świecie - pień czy klon? Rekordziści i ich wiek
Najstarsze drzewo na świecie to albo sosna długowieczna z pniem mającym ponad 4700 lat, albo klonalny świerk Old Tjikko, którego system korzeniowy przetrwał około 9550 lat. Wszystko zależy od definicji - pojedynczy pień czy cały organizm.
Spis treści
Sosna długowieczna (Pinus longaeva) w Górach Białych w Kalifornii - jej okazy przekraczają 4700 lat i są uznawane za najstarsze pojedyncze pnie na Ziemi. Fot. Janine Sprout, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Nie ma jednego, niepodważalnego rekordzisty. Gdy pytamy o najstarsze drzewo na świecie, odpowiedź zależy od tego, czy szukamy organizmu z najstarszym pniem, czy najstarszego organizmu klonalnego - a te dwie kategorie prowadzą do zupełnie innych kandydatów.
Dlaczego nie ma jednego najstarszego drzewa na świecie?
→ Czytaj też: Psychopata to nie tylko morderca. Jego cechy widać w tym, jak piszesz o swoim życiu
Problem zaczyna się od definicji. Botanika nie uznaje drzew za odrębną grupę taksonomiczną - to po prostu rośliny o zdrewniałym pędzie głównym i koronie. Do tego dochodzi zjawisko rozmnażania wegetatywnego: niektóre drzewa tworzą klony, czyli genetycznie identyczne organizmy, które przez tysiąclecia odtwarzają pnie nadziemne z tego samego systemu korzeniowego. W takim wypadku pojedynczy pień może mieć kilkaset lat, ale cały organizm - wiele tysięcy.
Dlatego w dyskusji o najstarszym drzewie na świecie trzeba osobno rozpatrywać drzewa o pojedynczym, nieprzerwanie żyjącym pniu oraz drzewa klonalne, których systemy korzeniowe pamiętają czasy sprzed ostatniego zlodowacenia.
Które drzewo ma najstarszy pojedynczy pień?
→ Czytaj też: Sfinks i krokodyl bez nosa. Co łączy te dwie zagadki sprzed 45 milionów lat?
Najbardziej sędziwy wiek wśród drzew o nieklonalnym pochodzeniu osiągają okazy sosny długowiecznej (Pinus longaeva) rosnące w Górach Białych w Kalifornii. Ich wiek przekracza 4700 lat. To właśnie te drzewa najczęściej określa się mianem najstarszych żywych organizmów na Ziemi - pod warunkiem, że mówimy o pojedynczym pniu, a nie o klonie.
Sosny długowieczne zawdzięczają swoją długowieczność ekstremalnie trudnym warunkom: rosną na suchych, skalistych zboczach na dużej wysokości, gdzie krótki sezon wegetacyjny i uboga gleba spowalniają metabolizm. Drewno tych drzew jest niezwykle gęste i odporne na szkodniki oraz grzyby.
Czy drzewa klonalne mogą być starsze?
Tak, i to znacznie. Z materiału źródłowego wynika, że wegetatywnie rozmnażające się okazy topoli osikowych oraz niektórych krzewów żyją o wiele dłużej niż sosny długowieczne. Przykładem jest Lomatia tasmanica z Tasmanii - krzew, którego klon istnieje od około 43 600 lat. Nie jest to jednak drzewo w ścisłym sensie, bo należy do krzewów.
Wśród organizmów, które bez wątpliwości uznajemy za drzewa, rekordzistą klonalnym jest Old Tjikko - okaz świerka pospolitego rosnący w Szwecji. W momencie odkrycia w 2004 roku jego system korzeniowy miał około 9550 lat. Pień jest znacznie młodszy, ale sam organizm przetrwał tysiąclecia, wypuszczając kolejne pędy nadziemne z tego samego systemu korzeniowego. Z tego powodu Old Tjikko bywa nazywany najstarszym drzewem na świecie - o ile za kryterium uznamy wiek całego organizmu, a nie pojedynczego pnia.
Jak mierzy się wiek drzewa?
Wiek drzewa określa się najczęściej na podstawie słojów przyrostów rocznych widocznych na przekroju pnia. Każdy pierścień odpowiada jednemu okresowi wegetacyjnemu. W klimacie umiarkowanym, takim jak w Polsce, przyrost jest nierównomierny - jasny słój powstaje wczesną wiosną, ciemny późnym latem. U gatunków długowiecznych, takich jak sosna długowieczna, słoje są bardzo wąskie i ściśnięte, co utrudnia precyzyjne policzenie.
W przypadku drzew klonalnych lub okazów z wypróchniałym pniem metoda słojowa zawodzi. Wiek systemu korzeniowego Old Tjikko oszacowano za pomocą datowania radiowęglowego fragmentów korzeni. Z kolei wiek cisów - jak cisa z Llangernyw w Walii - jest niezwykle trudny do ustalenia, ponieważ ich pnie często powstają w wyniku zrastania się wielu jednowiekowych pni, a wnętrze z czasem wypróchniewa.
Czy cis z Llangernyw naprawdę ma 4000 lat?
Cis z Llangernyw, rosnący przy kościele św. Dygaina w hrabstwie Conwy w Walii, według niektórych źródeł liczy przynajmniej cztery tysiące lat. Jednak współczesne analizy wskazują, że przypisywany mu wiek jest najwyraźniej odległy od prawdy - drzewo ma prawdopodobnie około 1500 lat. Mimo to pozostaje jednym z najstarszych znanych żyjących drzew na świecie i czasem uznawane jest za najstarsze lub drugie najstarsze w Europie, zaraz po cisie z Fortingall w Szkocji.
W przeciwieństwie do wielu innych sędziwych drzew cis z Llangernyw nie jest odgrodzony murami - turyści mogą go oglądać bez przeszkód. Miejscowa legenda głosi, że drzewo zamieszkuje zły duch Angelystor, który w noc Halloween przepowiada mieszkańcom wioski, kto umrze w nadchodzącym roku.
Jak wypada na tym tle najstarsze drzewo w Polsce?
Najstarszym drzewem w Polsce jest cis pospolity rosnący na prywatnej posesji w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku. Jego wiek ocenia się na około 1250 lat, obwód pnia wynosi 512 cm, a wysokość - 13 metrów. To imponujący wynik, ale w zestawieniu z sosnami długowiecznymi czy klonalnymi świerkami z północy Europy polski rekordzista jest od nich kilkakrotnie młodszy.
W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody. Wśród nich najczęściej spotyka się dęby i cisy, które dożywają nawet tysiąca lat.
Dlaczego niektóre drzewa żyją tak długo?
Długowieczność drzew wynika z kilku czynników. W przeciwieństwie do zwierząt drzewa nie mają z góry zaprogramowanego limitu podziałów komórkowych - ich komórki merystematyczne (kambium) dzielą się przez całe życie, umożliwiając nieustanny przyrost pnia i gałęzi na grubość. Co więcej, w przeważającej większości badanych przypadków tempo wzrostu wraz z wiekiem długo nie maleje - im większe i grubsze jest drzewo, tym szybciej asymiluje dwutlenek węgla i przyrasta na masie. Dotyczy to zwłaszcza drzew konkurujących o światło w lesie.
Mimo to nawet najdłużej żyjące drzewa w końcu ulegają szkodnikom, grzybom lub ekstremalnym zjawiskom pogodowym. Czasem tempo wzrostu spowalnia i ulega zahamowaniu, a naruszona równowaga biologiczna prowadzi do powolnej śmierci.
Czy najstarsze drzewo na świecie już znamy, czy wciąż go szukamy?
Zarówno sosna długowieczna z Gór Białych, jak i Old Tjikko to kandydaci, których wiek został potwierdzony naukowo. Nie można jednak wykluczyć, że gdzieś na Ziemi rosną jeszcze starsze okazy - być może w niedostępnych rejonach górskich lub wśród klonalnych kolonii topoli, których systemy korzeniowe nie zostały jeszcze przebadane. Każda nowa metoda datowania i każda ekspedycja botaniczna mogą zmienić obecną hierarchię rekordzistów.
Dlatego pytanie o najstarsze drzewo na świecie pozostaje otwarte - a odpowiedź zależy od tego, jak zdefiniujemy zarówno „drzewo”, jak i „wiek”.
Skąd to wiemy
Tekst powstał na podstawie materiałów źródłowych, do których odsyłamy poniżej. Jeśli znajdziesz w nim błąd, napisz na admin@noktus.pl - poprawiamy szybko i otwarcie.
