Serce staje, świadomość gaśnie. Skąd więc te historie o tunelu i świetle?

Serce staje. Świadomość gaśnie w ciągu sekund. A jednak część osób, które przeżyły zatrzymanie krążenia, opowiada później o unoszeniu się nad ciałem, podróży przez tunel i spotkaniu ze światłem. Skąd biorą się te doświadczenia, skoro mózg właśnie odłącza się od ciała? Odpowiedź może kryć się w tym, co neurobiolodzy nazywają „wcielonym ja”.

Ja nie mieszka tylko w głowie

→ Czytaj też: Dziecko tańczy, zanim nauczy się chodzić. Mózg przetwarza muzykę już w 3. miesiącu życia

Przez lata przywykliśmy myśleć, że poczucie bycia sobą to wyłącznie produkt kory mózgowej. Coraz więcej badaczy – wśród nich Antonio Damasio i Anil Seth – proponuje jednak inny model. Według nich „ja” to nie abstrakcyjna narracja, lecz reprezentacja, którą mózg nieustannie tka z sygnałów płynących z wnętrza ciała. Bicie serca, rytm oddechu, napięcie jelit – wszystko to dociera do pnia mózgu i wysp, tworząc fundament naszego czucia siebie. Mózg nie tyle generuje tożsamość, ile odpowiada na fizjologię i zarazem rodzi poczucie, że „to ciało jest moje”.

Koncepcja jest elegancka, ale brakowało jej bezpośrednich dowodów. Aby teoria zyskała na sile, potrzebujemy sytuacji, w których dopływ sygnałów cielesnych zostaje gwałtownie zakłócony. Dwie takie sytuacje są szczególnie pouczające: depersonalizacja i doświadczenia z pogranicza śmierci.

Kiedy „ja” odkleja się od ciała

→ Czytaj też: Mózg nie głupieje od scrollowania. Uczy się tylko wybierać łatwiejszą nagrodę

Pierwszym przypadkiem są zaburzenia depersonalizacji, w których człowiek czuje się zewnętrznym obserwatorem własnych myśli i ruchów. „To poczucie, że własne ciało, emocje i działania są dziwne, nierealne” – opisuje to zjawisko Hamid Zand na łamach Psychology Today. Co intrygujące, podobny efekt wywołują substancje psychodeliczne – psylocybina, ketamina czy LSD – które w wielu osobach rozpuszczają granicę między „ja” a światem. Użytkownicy często mówią o „śmierci ego” – chwilowej utracie podstawowego filaru tożsamości.

Zbieżność nie jest przypadkowa. Zarówno patologiczna depersonalizacja, jak i działanie psychodelików wiążą się z zaburzeniem obiegu sygnałów w sieciach łączących ciało z korą. To pierwszy trop: wcielone ja jest kruche i zależy od nieprzerwanej łączności między organami a mózgiem.

Co mówi serce, gdy milknie

Drugi, znacznie bardziej radykalny przypadek to doświadczenia bliskie śmierci (NDE). Osoby, które wróciły po zatrzymaniu krążenia, relacjonują wspólny zestaw wrażeń: głęboki spokój, ciemny tunel, jasne światło i – co kluczowe – perspektywę „z zewnątrz”. Raporty te są zaskakująco spójne, niezależnie od kultury. Dla sceptyków to tylko halucynacje umierającego mózgu. Dla zwolenników teorii wcielonego ja to może być coś więcej: przecinek w dopływie danych, który odsłania mechanizm samego self.

Fizjologia dostarcza tu konkretnych argumentów. Po zatrzymaniu akcji serca przepływ krwi do mózgu ustaje błyskawicznie. Świadomość znika, ale neurony – zwłaszcza te w pniu mózgu – nie umierają od razu. Aktywność elektryczna i metaboliczna trwa jeszcze przez chwilę. W tym krótkim oknie mózg traci naturalny strumień informacji z płuc, trzewi i naczyń. „To mogą być idealne warunki, by zbadać związek między sygnałami wewnętrznymi a poczuciem ja – oczywiście, jeśli zaufamy relacjom tych, którzy to przeżyli” – zauważa Hamid Zand.

Oderwanie od ciała w NDE przypomina doświadczenia wywołane psychodelikami. Naukowcy spekulują nawet, że pod koniec życia mózg może uwalniać naturalne substancje halucynogenne. Niezależnie od tego, czy hipoteza się potwierdzi, jedno jest oczywiste: gdy zmysły ciała milkną, „ja” traci oparcie i zaczyna dryfować.

Mózg szuka swojego ciała

Teoria wcielonego ja nie tłumaczy jeszcze wszystkiego. Nie wiemy, dlaczego akurat tunel i światło, a nie inne obrazy. Nie wiemy też, czy doświadczenie NDE powstaje w momencie zaniku sygnałów, czy raczej tuż po ich przywróceniu, gdy krew wraca do mózgu. Mimo to model Damasio i Setha daje nam pierwsze spójne ramy, w których mistyczne relacje spotykają się z twardą fizjologią. Nie musimy wybierać między duchowością a neuronauką – możemy zapytać, co się dzieje z umysłem, gdy ciało na chwilę przestaje do niego mówić.