Ołów w atramencie kluczem do odczytania zwojów z Herkulanum. Nowa metoda omija przeszkodę, która wydawała się nie do pokonania

Zwęglone zwoje z Herkulanum od dekad opierają się próbom odczytania - teraz kluczem może okazać się ołów w atramencie. Fot. Sara Stabile, Francesca Palermo, Inna Bukreeva, Daniela Mele, Vincenzo Formoso, Roberto Bartolino & Alessia Cedola, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Jak odczytać tekst ze zwoju, który przy dotknięciu rozsypuje się w pył? Na to pytanie od lat 50. XVIII wieku próbują odpowiedzieć badacze starożytnych papirusów z Herkulanum. Teraz interdyscyplinarny zespół naukowców znalazł nowy trop - i wcale nie chodzi o delikatniejsze rozwijanie, lecz o ołów ukryty w atramencie.

Biblioteka, która spłonęła w ułamku sekundy

→ Czytaj też: Neandertalscy stolarze sprzed 60 tysięcy lat. Znaleźli ślady narzędzi, jakich dotąd nie widziano

W 79 roku n.e. erupcja Wezuwiusza pogrzebała nie tylko Pompeje. W pobliskim Herkulanum fala gorących gazów i popiołów w jednej chwili zwęgliła setki papirusowych zwojów przechowywanych w willi, która prawdopodobnie należała do teścia Juliusza Cezara. Zwoje, odkryte ponownie w XVIII wieku, stanowią jedyną zachowaną bibliotekę ze starożytnego Rzymu. Większość z nich zawiera greckie teksty filozoficzne - pisma Epikura, Filodemosa, a być może także zaginione dzieła Arystotelesa.

Problem w tym, że zwęglone papirusy przypominają bryłki węgla drzewnego. Fizyczne rozwijanie niszczy je bezpowrotnie. Przez dekady jedyną metodą było żmudne odrywanie fragmentów, co pozwoliło odczytać zaledwie ułamek całości. Przełom przyniosła tomografia komputerowa i sztuczna inteligencja - w ramach Vesuvius Challenge algorytmy nauczyły się rozpoznawać ślady atramentu w cyfrowych skanach. Był jednak haczyk: zarówno papirus, jak i atrament wykonany z sadzy i wody opierają się na węglu. W obrazowaniu rentgenowskim są praktycznie nie do odróżnienia.

Ołów, który świeci jak choinka

→ Czytaj też: Czy egipscy faraonowie mordowali własny dwór? Czaszki sprzed 5000 lat ujawniają mroczny rytuał

W 2016 roku w dwóch fragmentach zwojów odkryto ślady ołowiu. To sugerowało, że część skrybów stosowała atrament wzbogacony tym metalem - prawdopodobnie po to, by przyspieszyć schnięcie lub poprawić trwałość tekstu. Douglas Seiler, emerytowany wynalazca związany z Uniwersytetem Kalifornijskim w Berkeley, postanowił sprawdzić, czy ta różnica w składzie chemicznym może stać się kluczem do odczytania całości.

Zespół Seilera poszedł drogą eksperymentalnej archeologii. Zakupił współczesny egipski papirus, wytwarzany w sposób zbliżony do antycznego, oraz tradycyjny japoński atrament sadzowy. Do części próbek dodał azotan ołowiu w różnych stężeniach. Uczniowie szkoły średniej zapisali arkusze cytatami z Biblii, „Gwiezdnych wojen” i serialu „Po tamtej stronie”, po czym zwoje zwęglono w piecu wysokotemperaturowym, symulując warunki erupcji.

„Litery świeciły jak choinka” - skomentował Seiler, opisując pierwsze skany tomograficzne zwęglonych modeli.

Kluczowym etapem było wykorzystanie oprogramowania napisanego pierwotnie do cyfrowego rozwijania tzw. „jelly rolls” - spiralnych warstw wewnątrz akumulatorów litowo-jonowych. Michael Cyrus Daugherty z Narodowego Instytutu Standardów i Technologii (NIST) zaadaptował je do wirtualnego rozwijania zwęglonych papirusów. Efekt? Nawet przy minimalnym stężeniu ołowiu algorytmy były w stanie odróżnić miejsca pokryte atramentem od czystego podłoża.

Prześwietlić, zanim się rozwinie

Badanie opublikowane 16 września 2026 roku w czasopiśmie PLoS ONE nie polega na odczytaniu kolejnych akapitów. Jego cel jest bardziej pragmatyczny: stworzenie niskoryzykownej metody przesiewowej, która wskaże, które z 600 oryginalnych zwojów zawierają atrament ołowiowy. Wystarczy do tego przenośny skaner fluorescencji rentgenowskiej. Zwoje z ołowiem dają znacznie wyraźniejszy sygnał w tomografii, co radykalnie zwiększa szanse algorytmów na poprawne rozpoznanie liter.

„Z ołowiem w atramencie dostajesz ogromny, cholernie wyraźny sygnał” - tłumaczy Seiler. „Naprawdę trzeba szukać zwojów z ołowiem. Jeśli zaczną go szukać albo pozwolą nam go szukać, to przyspieszy cały proces”.

To podejście ma jeszcze jedną zaletę: chroni bezcenne oryginały. Zamiast eksperymentować na autentycznych papirusach, algorytmy można trenować i kalibrować na współczesnych modelach, które przeszły identyczny proces zwęglenia. „To metoda niskiego ryzyka, która pozwala rozwijać algorytmy bez narażania bezcennych artefaktów” - napisał zespół w publikacji.

Co dalej z biblioteką Filodemosa?

Vesuvius Challenge w ostatnich latach przyniosło spektakularne rezultaty. W 2023 roku odczytano pierwsze słowa, rok później przyznano główną nagrodę 700 tysięcy dolarów za pierwszy czytelny tekst. W 2025 roku powstał obraz rentgenowski wnętrza zwoju przechowywanego w Bodleian Libraries w Oksfordzie. Na początku 2026 roku w całości odczytano zwój PHerc. 1667 - okazał się traktatem filozoficznym o etyce i moralnym postępie człowieka.

Metoda Seilera może teraz wskazać, które z pozostałych zwojów warto poddać dalszej analizie w pierwszej kolejności. Jeśli choć część z nich zawiera ołów, tempo odkryć może gwałtownie przyspieszyć. A to oznacza realną szansę na odnalezienie dzieł, które znamy tylko z tytułów - lub takich, o których nie wiemy zupełnie nic. Jedyna zachowana biblioteka starożytnego Rzymu wciąż nie powiedziała ostatniego słowa.