Twój mózg nie jest kamerą. Laureat grantu dla geniuszy wyjaśnia, jak pamięć tworzy iluzje

Czy twoje najcenniejsze wspomnienie jest wiernym zapisem zdarzeń, czy tylko najbardziej prawdopodobną wersją stworzoną przez mózg?. Fot. Guerinf, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Miesiąc temu Felipe De Brigard, profesor Duke University, odebrał telefon, który na zawsze zmienił jego życie - i, jak sam przyznaje, wspomnienie tej chwili już zdążyło się zniekształcić. Głos w słuchawce kazał mu znaleźć ustronne miejsce, a on, przekonany, że chodzi o zaległe podatki, w panice opuścił kolegów. Dzwoniła Fundacja MacArthurów z informacją o przyznaniu mu „grantu dla geniuszy” - 800 tysięcy dolarów bez żadnych zobowiązań. De Brigard, drugi filozof w ciągu 30 lat uhonorowany tym stypendium, bada mechanizmy, które uczyniły jego własną opowieść o tym dniu już tylko częściowo prawdziwą.

Hipokamp nie nagrywa - opowiada historie

→ Czytaj też: Naukowcy naprawili naczynia krwionośne w mózgu. Myszy z autyzmem cofnęły objawy

Przez dekady sądziliśmy, że mózg działa jak kamera, rejestrując każdy szczegół na mentalnym dysku. De Brigard obala ten mit. „Nie przechowujemy absolutnie każdego detalu każdego doświadczenia” - tłumaczy w rozmowie z Scientific American. Zapisujemy jedynie fragmenty: gesty, emocje, ogólny zarys. Gdy przywołujemy wspomnienie, mózg musi wypełnić luki najbardziej prawdopodobnymi elementami. To nie usterka systemu, lecz ewolucyjna zaleta - pozwala działać szybciej i elastyczniej.

Kluczowym graczem w tym procesie jest hipokamp. Jego rola wyszła na jaw dzięki pacjentowi znanemu jako K.C., który cierpiał na amnezję hipokampalną. Przełomowe badania z 2007 roku, które De Brigard śledził jeszcze na studiach doktoranckich, potwierdziły hipotezę psychologa Endela Tulvinga z lat 80.: K.C. nie tylko nie pamiętał własnej przeszłości, ale też nie potrafił wyobrazić sobie swojej przyszłości. Jego wyobraźnia działała bez zarzutu - zawodziła wyłącznie w kwestiach dotyczących jego osobistej trajektorii.

Kontrfaktyczny mózg, czyli po co nam „co by było, gdyby”

→ Czytaj też: Humor lekiem na depresję? Nowa analiza ujawnia, kiedy śmiech szkodzi

De Brigard poszedł o krok dalej. Zadał pytanie, które umknęło innym: skoro te same sieci neuronowe odtwarzają przeszłość i symulują przyszłość, to czy nie służą również do rozważania alternatywnych wersji tego, co już się wydarzyło? Nazwał to epizodycznym myśleniem kontrfaktycznym. „Zrobiliśmy serię eksperymentów i okazało się, że hipokamp jest niezbędny do wyobrażania sobie możliwości dotyczących nas samych” - mówi.

Ta zdolność ma głęboki sens ewolucyjny. Filozof Karl Popper ujął to celnie: generujemy hipotezy, by mogły umrzeć zamiast nas. Symulujemy w głowie alternatywne scenariusze - także te dotyczące przeszłości - by przygotować się na niepewność jutra. Gdyby pamięć i wyobraźnia nie były ze sobą ściśle sprzężone, nie moglibyśmy przechowywać tych mentalnych symulacji i uczyć się na cudzych błędach, a nawet na błędach, których sami nie popełniliśmy.

Moralny wymiar wyobraźni

De Brigard przekonuje, że wyobraźnia podlega moralnym wymogom. Podczas wykładu zatytułowanego „The Moral Demands of Imagination” przywołuje przykład ławy przysięgłych. Jeśli sędzia każe nam wyobrazić sobie, co oskarżony - imigrant z Kolumbii w średnim wieku - mógł zrobić inaczej, bez trudu sięgniemy po własne doświadczenia. Ale gdy poprosi nas o to samo w odniesieniu do Iranki żyjącej w latach 20. XX wieku, nasza wyobraźnia napotka mur. „Nie mam pojęcia, jak to jest być nią. W braku doświadczenia najlepszą alternatywą jest czytanie o tym” - zauważa.

Dlatego fikcja ma tak wielką moc. Alternatywne historie w rodzaju Człowieka z Wysokiego Zamku czy komedie romantyczne pokroju Sliding Doors pozwalają nam bezpiecznie zamieszkać w cudzych możliwościach i wyciągnąć z nich lekcje. Mózg nie odróżnia symulacji od rzeczywistości tak ostro, jak byśmy chcieli - i to czyni go podatnym na zniekształcenia, ale też zdolnym do głębokiej empatii.

Neurony nie są komputerami

Mimo pokusy, by opisywać umysł jako oprogramowanie mózgu, De Brigard zachowuje ostrożność. Przyznaje, że dwie dekady temu był przekonany, iż neurony dosłownie wykonują obliczenia niczym biologiczne mikroczipy. Dziś, pod wpływem prac filozofki Mazviity Chirimuuty, skłania się ku poglądowi, że modele obliczeniowe są niezwykle użyteczne, ale prawdopodobnie nie oddają tego, co rzeczywiście robią komórki nerwowe. „Nie sądzę, by neurony były jedyną rzeczą istotną dla poznania” - podkreśla. Ta intelektualna pokora nie przeszkadza mu jednak w korzystaniu z narzędzi inspirowanych sztuczną inteligencją - to właśnie modele obliczeniowe pomogły rozpracować mechanizmy pamięci.

Historia De Brigarda zatacza koło. Filozof, który odebrał telefon zmieniający życie, doskonale wie, że jego własne wspomnienie tej chwili jest już tylko jedną z wielu możliwych wersji - tą, którą jego mózg uznał za najbardziej prawdopodobną. Ta świadomość czyni go idealnym badaczem umysłu negocjującego między prawdą a fikcją.