Złota maska z Jawy miała zmylić ducha zmarłego. Nowe ustalenia rzucają światło na prehistoryczny rytuał

Czy 2000-letnia złota maska z Jawy naprawdę miała chronić żywych przed zemstą ducha?. Fot. Mido1345, Openverse/wikimedia, BY-SA 4.0

Po co zakrywać twarz zmarłego złotem? Archeolodzy od lat głowią się nad przeznaczeniem prehistorycznych masek z indonezyjskiej wyspy Jawa. Jedna z hipotez zakłada, że chodziło o zmylenie ducha - tak, by nie odnalazł drogi powrotnej do świata żywych i nie nękał swoich bliskich.

Złoto z archipelagu

→ Czytaj też: Neandertalscy stolarze sprzed 60 tysięcy lat. Znaleźli ślady narzędzi, jakich dotąd nie widziano

Maska, o której mowa, ma około dwóch tysięcy lat. Powstała między 500 r. p.n.e. a 200 r. n.e., w okresie zwanym przez badaczy preklasycznym okresem Jawy. Wykonano ją z wysokopróbnego złota sprowadzonego prawdopodobnie z Sumatry lub Borneo. John Miksic, archeolog i autor książki Old Javanese Gold, opisuje technikę jej wytworzenia jako zaskakująco prostą: starożytny rzemieślnik rozkuł metal na cienki arkusz wielkości ludzkiej twarzy, a następnie wyciął w nim otwory dłutem.

Artefakt mierzy 22,6 na 17 centymetrów i waży zaledwie 60,9 grama. Ma wycięte szczeliny imitujące brwi, rzęsy i zęby, a także otwory w miejscu oczu, nosa i ust. Drobne dziurki na krawędziach sugerują, że maskę przytwierdzano bezpośrednio do zwłok lub do posągu pogrzebowego. Dziś obiekt znajduje się w kolekcji Yale University Art Gallery - to jeden z najstarszych eksponatów w liczącym blisko 500 sztuk zbiorze jawajskiego złota.

Trzy hipotezy jednego rytuału

→ Czytaj też: Czy egipscy faraonowie mordowali własny dwór? Czaszki sprzed 5000 lat ujawniają mroczny rytuał

Dlaczego w ogóle zakładano zmarłym złote maski? Badacze rozważają trzy scenariusze. Pierwszy wiąże się z kultem przodków - starożytni Jawajczycy darzyli duchy zmarłych ogromnym szacunkiem i mogli uznawać złoto za jedyny materiał godny towarzyszenia im w zaświatach. Druga możliwość ma charakter społeczny: tylko elity zasługiwały na taki pochówek, a kosztowna maska oddzielała uprzywilejowanych od zwykłych śmiertelników także po śmierci.

Trzecia koncepcja jest najbardziej intrygująca. Miksic dotarł do opisów etnograficznych z wysp wschodniej Indonezji, według których duchy potrafią być wrogie. Aby uniemożliwić im atak na żywych, podczas konduktu pogrzebowego odwracano ciało, a głowę zmarłego wkładano do garnka. Wszystko po to, by duch stracił orientację. Złota maska na twarzy mogła pełnić podobną funkcję - zmylić zmarłego tak skutecznie, by nigdy nie odnalazł ścieżki do domu.

„Duchy zmarłych mogły być wrogie. Aby uniemożliwić im atak na żywych, ludzie odwracali zwłoki podczas konduktu, a nawet umieszczali głowę trupa w garnku, by zmylić ducha i nie pozwolić mu odnaleźć drogi powrotnej” - pisze Miksic w Old Javanese Gold.

Naturalistyczny wyjątek

Nie wszystkie złote maski z regionu wyglądają tak samo. Wahyono Martowikrido, archeolog specjalizujący się w tradycyjnych maskach indonezyjskich, zwrócił uwagę na wyjątkowy charakter jawajskiego znaleziska. Jego zdaniem maska jest uderzająco naturalistyczna i najpewniej odwzorowuje rysy konkretnej osoby, zamiast przedstawiać wyidealizowany wizerunek. To rzadkość wśród podobnych artefaktów z Azji Południowo-Wschodniej.

Zwyczaj pokrywania twarzy zmarłych złotem nie ograniczał się zresztą do Jawy. Podobne praktyki odnotowano w prehistorycznych Indiach, Chinach i innych częściach regionu. Zawsze pojawiały się tuż przed upowszechnieniem kremacji. Czy poszczególne kultury zapożyczały ten rytuał od siebie nawzajem, czy też wynalazły go niezależnie? Na to pytanie wciąż nie ma odpowiedzi. Jeszcze starsze przykłady - jak słynna, licząca 3500 lat maska Agamemnona z Grecji epoki brązu - dowodzą, że impuls do tworzenia złotych masek pośmiertnych rodził się w odległych zakątkach globu bez wyraźnych powiązań.

Czego jeszcze nie wiemy

Mimo dziesięcioleci badań złota maska z Jawy pozostaje zagadką. Nie wiadomo, czy chroniła żywych przed duchem, czy może podkreślała status zmarłego - a może jedno i drugie. Pewne jest tylko tyle: dwa tysiące lat temu ktoś na indonezyjskiej wyspie uznał, że twarz nieboszczyka musi zniknąć pod warstwą kruszcu. Powód tej decyzji wciąż wymyka się jednoznacznym interpretacjom.

Artefakt można dziś oglądać w galerii Uniwersytetu Yale, dokąd trafił w 2007 roku jako dar kolekcjonerów Huntera i Valerie Thompsonów. Być może przyszłe odkrycia na Jawie i sąsiednich wyspach pozwolą wreszcie rozstrzygnąć, czy złoto na twarzy zmarłego było wyrazem czci, oznaką przywileju - czy pułapką zastawioną na ducha.